Antik Yunan düşünürleri nesnel dünyanın doğa yasalarıyla açıklanabileceğini iddia ediyor, nedeni bilinmeyen olgulardaki mekanizmaların tanrısal olduğu düşüncesine şüphe ile yaklaşıyorlardı.
Bilim tarihinde "atom" düşüncesini ilk ortaya atan düşün insanlarıydı. Zihinlerinde kurguladıkları “nesnelerin parçalanamaz en küçük parçası olmalı” kavramı gözlemler sonrası ortaya koydukları mantıksal bir çıkarıma dayanıyordu.
Dönem filozofları "madde sonsuza kadar bölünebilir mi" sorusundan yola çıkmışlardı.
Günlük yaşamda en çok kullanılan yağ, su ve şarap gibi sıvıları devamlı gözlemleniyorlardı. Zeytinyağının suyun üstünde yüzmesi ve yayılması, ışığı kırması, saydamlığı, yanıcılık ve ışık yayma gibi gözleme dayalı özellikleri doğa filozoflarının dikkatini çeken olgulardı. Bu fiziksel özellikleri onun gözleme dayalı akıl yürütme sürecinde hatırı sayılır bir role sahip olmasına neden olur.
Zeytinyağının su ile karışmaması ve suyun üzerinde dairesel bir şekilde çok ince bir tabaka oluşturarak yayılma eğilimi göstermesi onun karakteristik özelliklerinden biridir. "Zeytinyağının suyun üzerinde oluşturacağı dairenin çapı ancak en küçük bölünemez yapı taşından meydana gelen bir inceliğe ulaşabildiği kadar olabilir" düşüncesi hiç de mantıksız bir akıl yürütme değildi.
Thales'in ardılı, dönemin ünlü düşünürü Aristoteles'e göre zeytinyağının bir "akışkan" olarak natürü açıklanması en zor olgulardan biriydi. Meteorologica isimli eserinin 4. bölümünde zeytinyağının kendine özgü karakteristik özelliklerini "içinde hava bulunması" ile açıklamaya çalışmıştı. Ona göre zeytinyağı içerdiği hava nedeniyle daha hafif ve daha ince bir yapıya sahipti.
Zeytinyağının ışığı taşıma (kandillerde kullanımı) ve su ile karışmama niteliklerini açıklamaya çalışan üstadın zeytinyağına ilişkin akıl yürüterek ulaştığı yargılar -modern kimya açısından gerçek olmasa da- mikroskobun olmadığı bir çağda akıl yürütme ile gerçeğe ulaşma çabasının tipik örnekleridir.
Daha sonraki yıllarda Roma dönemi yazarları (Plinius) yağın suyun üzerinde kalması özelliğinin hem tıbbi tariflerde hem de teknik kullanımlarda (örneğin su yüzeyindeki titreşimleri azaltmak için yağ damlatma) nasıl işe yaradığını yazmışlardır.
Ortaçağ İslam bilginleri (İbn Sina, İbn Heysem) de deneylerinde zeytinyağını suya damlatıp optik ve yoğunluk gözlemleri yaparlar.
Denize Zeytinyağı Dökmek; Balık Avcılığında Zeytinyağı
Denize zeytinyağı dökme uygulamasının tarihi çok eskilere gider, teknik genellikle deniz sünger avcılığı ve zıpkınla balık avcılığı bağlamında çok eski bir Akdeniz ve Ege denizcilik kültürüdür.
Uygulama kadim Akdeniz geleneksel balıkçılık yöntemlerinden biriydi. Su yüzeyindeki dalgalanmayı ve titreşimi azaltmak için yapılırdı. Suyun yüzeyinde çok ince bir film tabakası oluşturan yağ yüzey gerilimini değiştirerek görünürlüğü artırır, rüzgarın su yüzeyine doğrudan etki etmesini ve küçük kılcal dalgalar (titreşimler) oluşturmasını engeller.
Bu etki, suyun yüzeyini adeta bir ayna gibi pürüzsüzleştirir, görsel berraklık zıpkınla ya da özel çatallarla sığ su avcılığı yapan balıkçıların suyun altındaki balıkları daha kolay hedeflemelerine yardımcı oluyordu. İngilizcedeki “pouring oil on troubled waters; sorunlu sulara yağ dökmek” deyimi bu uygulamadan gelmektedir.
Dalyan Balıkçılığı
Dalyanlar denizle bağlantısı olan lagün, koy ve sığlıklarla çevrili alanlardır, balık sürülerini kapana kıstırmak için ideal yerlerdir. Girişine çakılan kazıklar ve bunlara gerilen büyük ağlar ile bir çeşit balık tuzağı sistemi kurmaya uygun yerlerdir. Beslenme amacı ile bu sahalara giren balıklar belli bir süre sonra sahaların giriş ağızlarının kapatılması ile buralara adeta hapsedilirler.
Zeytinyağının dalyan balıkçılığında nasıl kullanıldığına dair yazar Ahmet Büke'nin "Deli İbram Divanı" isimli romanındaki anlatısına bakalım;
"...Gözetleme kulesinden direklerin kafalarına el incesi halatlar çekilir ama bunların çevre halatı ve ve ağla bir bağlantısı yoktur. Bu ince ipe içinde zeytinyağı olan deri kırbalar* asılır. Kırbanın kıçına iğnecik kadar delik açılır ki tıp tıp diye denize ağırdan damlatsın. Zeytinyağının damlayarak yayıldığı satıhta dalga kırılması bertaraf olur; suyun üzeri cam gibi açılır, akvaryuma döner..."
kırba; su tulumu, su dağıtan kişilerin (sakaların) omuzlarında ya da at kenarlarında taşıdıkları deri matara.
"...Varsa bir yardımcımız zeytinyağıdır. O yüzden dalyancı ailesi hem zeytinci hem denizcidir..."
Sünger Avcılığı
Sünger avcıları zeytinyağının fiziksel özelliklerinden faydalanan bir diğer meslek koluydu. Sanayi Devriminden önce Akdeniz halklarının ortak tuvalet ve banyoları için devamlı ihtiyaç duyduğu süngerlerin temini onlar tarafından karşılanıyordu. Sünger avcıları su altında süngerleri net görebilmek için ağızlarında zeytinyağı ile dibe dalar, ağızlarından zeytinyağı fışkırtarak derinde daha net bir görüş sağlamaya çalışırlardı.
Çağdaş Bilim Araştırmaları
Günümüz bilim insanları yağın ve petrolün bir sürfaktan (yüzey aktif madde) olarak hakaret ederek rüzgar enerjisinin su yüzeyine transferini nasıl engellediğini ve dalga sönümlenmesini nasıl sağladığını laboratuvar deneyleriyle açıklamaya çalışmışlardır.
Modern akışkanlar mekaniği üzerine yapılan çalışmalar ile zeytinyağının suya döküldüğünde hızla yayılarak sadece tek bir molekül kalınlığında (monomoleküler) devasa bir halı gibi suyun üstünü kapladığı anlaşılmıştır. Yağın bu karakterinin rüzgârın su moleküllerini harekete geçirip dalga oluşturmasını fiziksel olarak nasıl engellediği hala incelenen bir konudur.
Kaynakça:
1. https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.183607.
2. https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/1613?lang%3Den.
3. https://en.wikipedia.org/wiki/Storm_oil.
5. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1266877.
6. https://topostext.org/work/148.
7. http://www.benfranklin300.org/_etc_pdf/Dutch_Joost_Mertens.pdf.
8. https://pubs.aip.org/aapt/ajp/article-abstract/75/5/407/1042006/The-calming-effect-of-oil-on-water?redirectedFrom=fulltext.
9. Deli İbram Divanı, Ahmet Büke, 1. Bölüm/Boz; Aldı Köstence: Deli İbram Tarihinde Çökertme Dalyan Şöyle Geçerdi, sayfa 64 ve 66.